Powodzie

 

alt

Wisła

Wisła na teren województwa małopolskiego wpływa w okolicy wodowskazu Pustynia zlokalizowanego w kilometrze 0,5 [1]. Profil Pustynia zamyka zlewnię Wisły o powierzchni 3912,0 km[2]. Wisła przepływając przez obszar województwa małopolskiego zachowuje jeden zasadniczy kierunek biegu z zachodu na wschód. Źródła Wisły oraz część źródliskowa jej dorzecza znajdują się poza granicami województwa. Wypływa ona z terenu województwa w rejonie wodowskazu Szczucin zlokalizowanego w kilometrze 194,1 zamykającego zlewnię o powierzchni 23901,0 km[2].

Za główne źródła Wisły przyjmuje się źródła Czarnej Wisełki leżące na wysokości 1106 m n.p.m. w Beskidzie Śląskim na zboczach Baraniej Góry. Płynąc przez obszar Beskidu Śląskiego, Wisła przyjmuje dopływy potoków Beskidzkich wpływając do płaskiego zagłębienia Kotliny Oświęcimskiej. W Kotlinie Oświęcimskiej w rejonie miejscowości Goczałkowice zlokalizowany jest zbiornik retencyjny. Jedną z funkcji tego zbiornika jest ochrona przeciwpowodziowa. Poniżej zbiornika Goczałkowice reżim hydrologiczny Wisły jest nienaturalny, pozostający pod wpływem prowadzonej na nim gospodarki wodnej. Poniżej zbiornika Goczałkowice na odcinku do wodowskazu Pustynia Wisła przyjmuje dopływy prawobrzeżne z obszaru Beskidu Śląskiego oraz lewobrzeżne, z których najważniejszym jest Przemsza. Dopływy beskidzkie zwiększają zmienność przepływów, Przemsza zaś wpływa na wyrównanie przepływów Wisły.

Powodzie na ziemiach polskich od dawna były przyczyną dotkliwych klęsk, toteż wiadomości o nich przekazywane były z pokolenia na pokolenie, podobnie jak o wydarzeniach o znaczeniu historycznym. Pierwsze zapisy na temat powodzi spotykamy w kronice Długosza /XV w./. Jako najwcześniejsze zanotowana została powódź z 988r., która nawiedziła ziemie polskie dwukrotnie, uniemożliwiła jesienne zasiewy i spowodowała w roku następnym klęskę głodu. W 1118r. wystąpiła powódź, która swym zasięgiem objęła znaczne obszary Europy. W wieku XIII odnotowano 4 wielkie powodzie /1221r., 1235r., 1255r., 1270r.,/. Szczególnie groźna była powódź w roku 1270 spowodowana wylewami letnimi Wiały i Odry, podczas której zanotowano wiele wypadków utonięcia ludzi. Kroniki wspominają o wielkiej powodzi w dorzecza Odry w 1310r., kiedy to w wyniku intensywnych opadów woda zalała wiele miasteczek, wsi i spowodowała śmierć ok. 1500 osób oraz o równie tragicznej powodzi opadowej w 1368 r. W XV wieku zanotowano 6 przypadków wielkich powodzi, przy czym w 1459r. powódź trwała aż 2 miesiące.

alt

 

Przebieg i analiza większych powodzi zostaje opracowana i wydana w postaci monografii. Instytucją, która od lat opracowuje monografie jest Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Powodzie w dorzeczu górnej Wisły zostały opisane w monografiach z lat 1960, 1970, 1972 oraz 1997.

 alt

 

Jednym z kryteriów oceny wezbrań opartym na wielkości przepływu kulminacyjnego wezbrania związanym z prawdopodobieństwem pojawiania się jest klasyfikacja Punzeta. Autor przyjmuje, iż wezbranie nie występuje, gdy przepływ kulminacyjny jest mniejszy niż wartości średniej arytmetycznej przepływu średniego rocznego i przepływu o prawdopodobieństwie pojawiania się równym p = 50%.
W dorzeczu występuje:

alt

 

 

Powodzie opadowe

Powodzie te /nazywane również letnimi/ spowodowane są intensywnymi opadami deszczu. Ich przebieg oraz zasięg zależą od charakteru deszczu. Najgwałtowniejsze lecz jednocześnie o stosunkowo niedużym zasięgu są powodzie wywołane deszczami na walnymi /tzw. "oberwanie chmury"/. Deszcze te mają charakter lokalny i występują częściej w obszarach górskich i podgórskich, rzadziej na obszarach nizinnych. Występują w okresie 7 - IX, a ich nasilenie przypada na miesiące lipiec – sierpień.

 

alt

 

Pojęcie „powódź” definiuje się w oparciu o pojęcie „wezbranie”. Pod pojęciem wezbrania rozumie się wyraźny wzrost stanów (a zatem i natężenia przepływu) wody w ciekach i jeziorach, spowodowane zwiększonym zasilaniem lub incydentalnym podpiętrzeniem zwierciadła wody, wywołanym szczególnymi zjawiskami naturalnymi.
„Powódź” jest szczególnym przypadkiem wezbrania, tzn. wezbraniem, które przynosi straty gospodarcze i społeczne . Jest to więc zjawisko hydrologiczne o charakterze społeczno - gospodarczym.

Wezbrania (a zatem i powodzie) mogą mieć różne przyczyny. Geneza powstawania wezbrań (powodzi) determinuje okres ich występowania oraz lokalizację i zasięg terytorialny. Poszczególne typy genetyczne wezbrań mają ponadto odmienny przebieg

 

alt

 

Każdy z podstawowych procesów hydrologiczny jest odpowiedzialny za przebieg odpływu ze zlewni. Można te procesy podzielić na dwie grupy: odpowiedzialne za kształtowanie się retencji i tzw. strat wód opadowych oraz procesy odpowiedzialne za bezpośrednie formowanie się odpływu ze zlewni. Retencja reprezentowana jest przez proces intercepcji i infiltracji, straty - przez ewapotranspirację, składowe odpływu zaś to: spływ powierzchniowy, podpowierzchniowy i zasilanie koryt rzecznych z wód gruntowych.

alt

W ostatnich latach obserwuje się coraz częściej występujące powodzie, o coraz gwałtowniejszym przebiegu. Intensyfikacja zjawisk powodziowych spowodowana jest w głównej mierze przez człowieka, jest logicznym następstwem jego działalności. Gospodarka ludzka powodowała i powoduje nadal istotne zmiany w dorzeczach. Zagospodarowanie terenu często zaburza naturalne kierunki spływu wód opadowych. Zmiany sposobu użytkowania ziemi polegające na zastępowaniu lasów gruntami ornymi, łąkami czy pastwiskami prowadzą do zaburzenia obiegu wody, a także do przyspieszenia przenoszenie produktów wietrzenia gleb do doliny rzecznej. Następuje przyspieszenie spływu powierzchniowego wód opadowych i roztopowych. Nasilenie rolniczego użytkowania ziemi zazwyczaj potęguje proces wietrzenia skał, zależy to jednak od rodzaju i sposobu upraw. Eksperymenty polowe pozwoliły stwierdzić, że np. na polach zajętych pod uprawy ziemniaków erozja gleby jest od kilku do kilkudziesięciu razy większa niż na polach zajętych pod uprawę zbóż czy użytków zielonych

 

alt

 

Położenie geograficzne Polski powoduje, że na jej obszarze mogą występować różnego rodzaju powodzie: opadowe, roztopowe, zatorowe, sztormowe. Każdy z tych typów powodzi ma inną genezę i przebieg, inna jest też możliwość  przewidywania (prognozowania) miejsca i czasu wystąpienia powodzi oraz jej zasięgu terytorialnego. Skutkiem wszystkich rodzajów powodzi są straty społeczne, ekonomiczne i przyrodnicze. W Polsce występują najczęściej wiosenne, roztopowe wezbrania powodziowe oraz letnie i jesienne wezbrania opadowe, spowodowane krócej lub dłużej trwającymi deszczami.

Rzeki charakteryzują się dużą nieregularnością przepływów. Szerokości i głębokości rzek zależą od ilości spływających wód, rodzaju podłoża i rzeźby terenu, po którym płyną. Rzeka i jej otoczenie ulega ciągłym zmianom. Płynąca woda stopniowo pogłębia koryto, wymywany materiał (otoczaki, piasek, żwir itp.) wleczony jest w dół biegu rzeki, a następnie osadzany.

Region wodny górnej Wisły jest obszarem, w którym wskaźniki opadu i odpływu przewyższają ich średnie wartości dla obszaru Polski. Przewyższenia te są znaczne i sięgają odpowiednio ok.15 % oraz 50 %. Odpowiada to górskiemu charakterowi dorzecza i jest przyczyną wysokiego zagrożenia powodziowego.